logo medycyna tropikalna

WOJSKOWY INSTYTUT MEDYCZNY
Zakład Epidemiologii i Medycyny Tropikalnej

Urazy cieplne

Stała temperatura ciała człowieka jest wyrazem równowagi między ciepłem wytwarzanym w tkankach a utratą ciepła do otoczenia. Ciało pochłania również ciepło promieniujące z otaczających go powierzchni, których temperatura jest wyższa niż temperatura powierzchni ciała, a także pochłania ciepło bezpośrednio lub z odbitego promieniowania słonecznego. Przy wysokiej temperaturze otoczenia człowiek musi wydalać nadmiar ciepła dla zachowania stałej temperatury ciała. Stan ciepłoty powietrza wywiera więc wpływ na wymianę cieplną człowieka. Ustrój oddaje ciepło przez promieniowanie, przenoszenie i przewodzenie, parowanie wody przez skórę i płuca, ogrzewanie wdychanego powietrza, wydalanie kału i moczu.

Narządem wydalającym ciepło jest przede wszystkim skóra człowieka. Będąc żywym organem, skóra informuje za pomocą zmysłu czucia ciepła i chłodu o stanie otoczenia i o konieczności przyspieszenia lub zwolnienia oddawania ciepła. Rozpiętość przystosowania skóry do oddawania ciepła jest duża. Oczywistym jest fakt, że skóra zdrowa spełnia swoją rolę w wymianie cieplnej znacznie lepiej niż skóra objęta procesem chorobowym lub skóra człowieka chorego. Szereg chorób wewnętrznych i chorób infekcyjnych niekorzystnie wpływa na proces termoregulacji. Naskórek i tkanka podskórna są dobrym izolatorem wnętrza organizmu przed ochłodzeniem. Grubość tkanki podskórnej różni się znacznie u różnych osób i jest większa u kobiet niż u mężczyzn. Dlatego kobiety lepiej znoszą chłód. Gdy zwiększa się temperatura otoczenia, osoby otyłe łatwiej ulegają przegrzaniu niż chude. Z kolei organizm kobiety może w klimacie gorącym zmniejszyć spoczynkową przemianę materii o 20% więcej niż organizm mężczyzny. Zatem również wyższe temperatury są lepiej znoszone przez kobiety niż przez mężczyzn o podobnej powierzchni ciała. Już przy 28-310C dochodzi do równowagi cieplnej pomiędzy otoczeniem a organizmem znajdującym się w zupełnym spoczynku. Człowiek może drogą parowania pozbyć się dużych ilości ciepła, jeżeli powietrze jest suche. Temperatura ciała wówczas prawie się nie zmienia. W suchym tropiku temperatura sięgajaca nawet 50-600C nie zagraża zdrowiu. Natomiast powietrze powyżej 300C, nasycone parą wodną (tropik wilgotny) wywołuje szybki wzrost ciepłoty ciała i wyzwala przykre uczucie duszności i parności. Występują wtedy obfite poty, lecz nie ma parowania, a więc i ochładzania. W krajach o klimacie umiarkowanym mechanizm wydzielania potu nie odgrywa istotnej roli u większości mieszkańców. Natomiast w krajach tropikalnych sprawność wydzielania potu jest warunkiem koniecznym do życia zarówno dla tubylców jak i dla podróżnych z krajów umiarkowanych klimatycznie. Należy pamiętać o tym, że niektóre leki obniżają sprawność funkcjonowania gruczołów potowych i mogą doprowadzić do przegrzania ustroju. U człowieka gruczoły potowe pozostają pod nadzorem współczulnego układu nerwowego. Niektóre substancje chemiczne poprzez ten układ pobudzają gruczoły potowe, np. muskaryna, pilokarpina, z kolei atropina hamuje ich wydzielanie. Zażywanie atropiny, która wchodzi w skład wielu środków stosowanych np. w chorobach układu pokarmowego, może więc narazić na wystąpienie urazu cieplnego. Fizjologicznym bodźcem dla wydzielania potu jest wrażenie gorąca, wywołane zwolnieniem odpływu ciepła z ustroju poprzez skórę i drogi oddechowe. Także wrażenie gorąca po wypiciu ciepłych napojów wyzwala czynność gruczołów potowych, chociaż ilość ciepła, jaką dostarcza szklanka gorącego płynu jest zbyt mała, aby zmienić ciepłotę ciała. Zwiększona potliwość może występować wtedy, gdy jest nam gorąco, chociaż nie doszło do wzrostu temperatury ciała lub otoczenia. Wystarczy wzmożone krążenie krwi, np. wskutek emocji, aby występowały obfite poty. Również napoje alkoholowe, które rozszerzają naczynia krwionośne przewodu pokarmowego, wywołują wrażenie ciepła i wyzwalają wzmożoną czynność gruczołów potowych. U wielu osób odruchowe pocenie się, ograniczone do twarzy i szyi, pojawia się po spożyciu ostrych potraw. Z kolei niektóre choroby skóry, np. łuszczyca, zmniejszają sprawność pocenia się. Skuteczność ochładzania ciała drogą parowania zależy nie tylko od ilości potu oraz wilgotności powietrza. Bardzo ważny jest prawidłowy płaszcz lipidowy skóry, który zapewnia sprawna czynność gruczołów łojowych. Wykazano, że rasa czarna ma tłustszą skórę niż rasa biała, co powoduje, że osoby czarnoskóre łatwiej znoszą upały niż biali . Parowanie z tłustej skóry odbywa się szybciej i łatwiej niż ze skóry suchej, a gruczoły łojowe człowieka w klimacie gorącym odgrywają znacznie większą rolę niż w klimacie umiarkowanym.